🔷Farmer's Solution

 

पुस्तक :बारोमास कादंबरी 
लेखक : सदानंद देशमुख   

       "जन जनात संदेश पोहचवूया, बळीराजाला आत्महत्ये पासून रोखूया."

      भारत देश हा कृषिप्रधान आहे आणि तरीही येथील शेतकरी अज्ञानी, कर्जबाजारी, दरिद्री, मागासलेला असा होता आणि अजूनही आहे. यामुळेच या समस्या लक्षात घेऊन शेतकर्यांची बाजू मांडण्यास आणि त्यांचे संघटन करण्यास महात्मा फुले यांनी सुरुवात केली. शेतकरी, शेतमजूर यांच्या हालाखीच्या परिस्थितीचे त्यांनी ’शेतकर्यांचा आसूड’ या ग्रंथात वर्णन केले आणि या ठिकाणी शिक्षणाशिवाय पर्याय नाही ही भूमिका परखडपणे मांडली. शे-सव्वाशे वर्षापूर्वी ‘शेतकर्यांचा आसूड' लिहिणार्या महात्मा फुलेंच्या पुस्तकामध्येही शेतकर्याचा कर्जबाजारीपणा व त्याच्या हलाखीच्या परिस्थितीचे भरभरून वर्णन आहे. शेकडो वर्षापासून शेती तोटय़ातच होती म्हणून परिणामस्वरूपी तो कायमच कर्जबाजारी राहिला, हे सूर्यप्रकाशाइतके स्पष्ट आहे. शेकडो वर्षापासून तो कर्जबाजारी होता तर तेव्हा तो आत्महत्या का करत नव्हता आणि आत्ताच गेल्या काही वर्षापासून तो आत्महत्या का करतो? त्याचे उत्तर साधे, सोपे आणि सरळ आहे. पूर्वी तो कर्जबाजारी जरी असला तरीही ‘भांडवल’ खाऊन जगण्याची त्याची सोय होती. जमिनीचा आकार बर्यापैकी होता. गोठय़ातील गुराढोरांचीही संख्याही मोठी होती. शेतात झाडांची संख्या भरपूर होती. आमराई होती. तेव्हा कठीण प्रसंगी जमिनीचा तुकडा, गोठय़ातील गुरेढोरे, झाडे तोडून विकून तो जगू शकत होता. आता मात्र हे भांडवल विकून खायचीही सोय शिल्लक नाही!

          सदानंद देशमुखांची ही कादंबरी ही एकनाथची कथा सांगता सांगता आपल्या शेतीविषयक प्रश्नावर उत्तरे शोधायला आणि अधिक माहिती मिळवायलाही खूप मदत करते. एक कादंबरी वाचता वाचता आपण शेतकी विषयाचा अभ्यास करतो आहे असेही वाटून जाते. ह्यातील काही मुद्दे पहा:

👉आबाजीच्या शेतीसंदर्भातील विचारांतून 'पायखताचे' महत्त्व त्यांनी स्पष्ट केले आहे. पायखत म्हणजे शेतात एकसारखा माणसांचा वावर आणि माणसांचा वावर असल्याने अनेक अडचणी वेळीच लक्षात येतात, हे महत्त्व आबाजींनी पटवून दिले आहे.

👉चांगली मशागत, मजुरीचा प्रश्न व खर्च यासाठी यंत्रांचा वापर गरजेचा आहे, हे पटवून देण्यासाठी "बारोमास'मध्ये "चाफकटर' या शेती यंत्राचा उल्लेख आला आहे.

👉शेतीची नापिकता दूर करण्यासाठी सेंद्रिय व शेणखताचा वापर यासंबंधीचे कादंबरीतील भानुदास पाटील यांचे शास्त्रशुद्ध विचार मार्गदर्शक आहेत. "स्वच्छ शेत' ही मानसिकता बदलून काडी-कचरा कुजू देण्याचे महत्त्व ते स्पष्ट करताना दिसतात.

👉 डॉ. सयाजीराव वखरे यांनी शेतकरी मेळाव्यात मिश्रशेतीचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. त्या वेळी त्यांनी उदाहरणादाखल एक तास तुरीचे आणि दोन तास इतर पिकांचे घेण्याचा सल्ला दिला आहे.

👉 मिश्रशेतीप्रमाणेच पारंपरिक शेतीला पर्याय म्हणून वनशेती व निसर्गशेती करता येते, यावरही "बारोमास'मध्ये चर्चा केलेली आहे.

👉 वनशेतीसंदर्भात श्यामभाऊ गट्टाणी यांचे स्वानुभव असे आहेत, "बोरं, आवळा, चिंच, सागवान, आंबा, सीताफळ अशा झाडांचा उपयोग आपण करू शकतो. एकरी एक लाख आवळ्याचे उत्पन्न घेणारे शेतकरी आम्ही जळगाव भागात पाहिले आहेत." (पृ. ६३) या उल्लेखातून पिकाचे महत्त्व व मागणीनुसार उत्पादने घेणे आवश्यक असते, हे स्पष्ट होताना दिसते. तसेच, श्यामभाऊ गट्टाणी यांचे जमिनीचा पोत, हवामान व जलसिंचन योजना यासंदर्भातील विचारही उद्बोधक आहेत.

👉 देशमुखांनी 'पणन' या शेतीविषयक मुद्द्याचाही विचार केलेला आहे. शेतीमालाची योग्य साठवणूक, वाहतूक व योग्य वेळी विक्री होणे गरजेचे असते. ग्रामीण भागातील मालाला थेट बाजारपेठ उपलब्ध होणे गरजेचे आहे, तेव्हा समूहकार्याने स्वयंविक्री केंद्रे सुरू करता येतात, अशा प्रकारच्या 'चिंच परिवार' या संस्थेचा उल्लेख कादंबरीत केलेला आहे. स्थानिक पातळीवरच्या अशा उपक्रमांमुळे प्रवासखर्च वाचविता येतो. शेतीमालाची साठवणूक व विक्रीच्या तंत्रज्ञानासंदर्भात कृषी उत्पन्न बाजार समिती व गॅट कराराचाही उल्लेख केला आहे.

👉कादबरीच्या अभ्यासांती असा निष्कर्ष निघतो, की कर्जबाजारीपणा व त्यातून येणारी वैफल्यग्रस्तता हे शेतकर्यांच्या आत्महत्येचे मुख्य कारण आहे. या आत्महत्येच्या प्रश्नातून मुक्त होण्यासाठी शेतकर्यांच्या मालाला हमीभाव हाच कायमस्वरूपी उपाय आहे. त्यासाठी शेतकरी संघटनेच्या माध्यमातून शेतकी चळवळ फोफावणे गरजेचे आहे व अशा चळवळीचे नेतृत्व एकनाथसारख्या ग्रामीण भागातील सुशिक्षित तरुणाच्या हाती असणे आवश्यक आहे, असे लेखकाने 'बारोमास'मध्ये सूचित केले आहे.

       शेतकऱ्यांच्या होणाऱ्या आत्महत्या राखण्यासाठी सरकार देखील प्रयत्न करीत आहे. कारण आज देशात शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येच्या प्रमाणत दिवसांदिवस वाढ होत आहे. आपल्याला वर्तमानपत्रे, दूरदर्शन किंवा आकाशवाणी आदी साधनांद्वारे शेतकरी आत्महत्ये संबंधी बातमी कळते. आपल्या देशातील शेतकरी आपले अन्नदाते आहेत. त्यांची जर अशीच आत्महत्या होत गेली तर आपण अन्नास त्रासून जाऊ. महागाई गगनाला जाऊन भिडेल यातून अनेक समस्यांना तोंड फुटतील याचा विचार आपण आपल्या मनी आणला पाहिजे.

       "अर्थशास्त्रज्ञ म्हणतात व्यापारी लोकांमुळे देश चालतो, पण लॉकडाऊनमुळे समजलं की शेतात नांगर चालतो तेव्हा देश चालतो."

                                                                                                          -   वैशाली साबळे                                                            नळकुंड(बुलडणा)                                                        vaishalisabale.blogspot.com

========================================================================